Οι κρίσεις πανικού είναι ξαφνικά επεισόδια έντονου φόβου ή / και δυσφορίας, που συνοδεύονται από σωματικά και ψυχολογικά συμπτώματα όπως ταχυπαλμία, δύσπνοια, ζάλη, τρέμουλο, εφίδρωση, ναυτία ή φόβο απώλειας ελέγχου ή θανάτου. πολλοί άνθρωποι που βιώνουν κρίσεις πανικού αναφέρουν ότι αισθάνονται πως χάνουν τον έλεγχο ή ότι κάτι πολύ κακό πρόκειται να συμβεί (π.χ. καρδιακό ή εγκεφαλικό επεισόδιο), γεγονός που συχνά εντείνει το άγχος και προκαλεί αποφυγή καταστάσεων που θεωρούν επικίνδυνες.
Τα επεισόδια αυτά μπορεί να εμφανιστούν σε οποιονδήποτε, αλλά όταν γίνονται επαναλαμβανόμενα και οδηγούν σε σημαντική αλλαγή συμπεριφοράς, χαρακτηρίζονται ως διαταραχή πανικού (panic disorder). Η διαταραχή πανικού συχνά συνδέεται με αγοραφοβία, κατά την οποία το άτομο αποφεύγει καταστάσεις ή μέρη από όπου εκτιμούν ότι θα ήταν δύσκολη η διαφυγή, ή η λήψη βοήθειας σε περίπτωση κρίσης.
Η αιτιολογία των κρίσεων πανικού είναι πολυπαραγοντική. Βιολογικοί παράγοντες όπως η υπερδραστηριότητα του συμπαθητικού νευρικού συστήματος, η κληρονομικότητα και η διαταραχή της λειτουργίας της σεροτονίνης και του γ-αμινοβουτυρικής οξέος (gaba) φαίνεται να παίζουν ρόλο. Επίσης, ψυχολογικοί και περιβαλλοντικοί παράγοντες, όπως τραυματικά γεγονότα, χρόνιο stress ή δυσλειτουργικές πεποιθήσεις για επερχόμενη πραγματική ή φανταστική απειλή, συμβάλλουν στην εμφάνιση και στη διατήρηση των κρίσεων (Barlow, 2002).
Η θεραπεία συμπεριφοράς (behavioural therapy) εστιάζει κυρίως στη μάθηση και στη τροποποίηση των συμπεριφορών που συντηρούν ή επιδεινώνουν τις κρίσεις. Βασίζεται στη θεώρηση ότι πολλές αντιδράσεις πανικού είναι αποτέλεσμα κλασικής ή λειτουργικής μάθησης. π.χ., ένα άτομο που είχε μια έντονη κρίση σε πολυσύχναστο χώρο μπορεί να συνδέσει την παρουσία πλήθους με κίνδυνο και να αρχίσει να αποφεύγει δημόσιους χώρους. Η αποφυγή αυτή μεν μειώνει προσωρινά το άγχος, αλλά μακροπρόθεσμα συντηρεί τη διαταραχή.
Μία από τις βασικές τεχνικές στη θεραπεία συμπεριφοράς για τις κρίσεις πανικού είναι η σταδιακή έκθεση (graded exposure), κατά την οποία ο θεραπευόμενος εκτίθεται σταδιακά σε καταστάσεις ή σωματικά συμπτώματα που προκαλούν άγχος, υπό ασφαλείς και ελεγχόμενες συνθήκες. Για παράδειγμα, ένας άνθρωπος που φοβάται να ανεβεί σκάλες λόγω φόβου για δύσπνοια, μπορεί αρχικά να ανεβεί ένα σκαλοπάτι, μετά τρία, και σταδιακά να φτάσει στον προορισμό του, μαθαίνοντας ότι η δυσφορία μειώνεται χωρίς να συμβεί κάτι επικίνδυνο.
Μια άλλη τεχνική είναι η διαχείριση της αναπνοής (breathing retraining) και η σταδιακή έκθεση στα σωματικά συμπτώματα πανικού, όπως η ταχυπαλμία ή το τρέμουλο, με σκοπό να μειωθεί ο φόβος που προκαλούν. Τα άτομα εκπαιδεύονται να παρατηρούν τα συμπτώματα χωρίς να τα αποφεύγουν ή να αντιδρούν υπερβολικά, μαθαίνοντας κατά συνέπεια ότι τα σωματικά σήματα δεν αποτελούν ένδειξη πραγματικού κινδύνου.
Στη θεραπεία συμπεριφοράς η παρακολούθηση και μέτρηση της προόδου καταγράφεται σε σχετικά ημερολόγια, όπου αξιολογείται το άγχος κυρίως πριν κατά τη διάρκεια και μετά την έκθεση στο φοβογόνο ερέθισμα. Βλέποντας ο θεραπευόμενος την πρόοδό του ενισχύεται η αίσθηση ελέγχου που μπορεί να έχει ο ίδιος στα πράγματα και όχι ο φόβος του. Συχνά οι ασκήσεις αυτές είναι «ασκήσσεις για το σπίτι» (homework), οι οποίες είναι άκρως σημαντικές για την ενσωμάτωση των θεραπευτικών τεχνικών στην καθημερινότητα.
Παραδείγματα εφαρμογής θεραπείας συμπεριφοράς στη κρίση πανικού:
· Άτομο που φοβάται να οδηγήσει μετά από κρίση πανικού στο αυτοκίνητο, εκτίθεται αρχικά με σύντομη χρονικά οδήγηση σε ήσυχους δρόμους και σταδιακά αυξάνει τον χρόνο και την πολυπλοκότητα της διαδρομής.
· Άτομο που έχει βιώσει κρίσεις πανικού στο ασανσέρ (ή αποφεύγει το ασανσέρ πιστεύοντας ότι θα παρουσιάσει κρίση) μπορεί να αρχίσει μπαίνοντας σε άδειο ασανσέρ με ανοιχτή την πόρτα, να προχωρήσει μένοντας με κλειστή την πόρτα για λίγα δευτερόλεπτα εντός, να ανέβει έναν όροφο με συνοδεία, μετά μόνος κλπ.
Η αποτελεσματικότητα της θεραπείας συμπεριφοράς στη κρίση πανικού είναι καλά τεκμηριωμένη. Μελέτες δείχνουν ότι η συστηματική έκθεση (απευαισθητοποίηση) και οι τεχνικές ελέγχου σωματικών συμπτωμάτων μειώνουν τόσο τη συχνότητα όσο και την ένταση των κρίσεων, ακόμα και σε περιπτώσεις που η διαταραχή έχει χρόνιο χαρακτήρα (Barlow, 2002; Craske et al., 2008).
Παρά το γεγονός ότι η γνωσιακή συμπεριφορική θεραπεία (cognitive behavioral therapy_cbt) περιλαμβάνει γνωστικές τεχνικές, η θεραπεία συμπεριφοράς επικεντρώνεται αποκλειστικά στη δράση και την εμπειρία. Πολλοί θεραπευόμενοι αναφέρουν ότι βλέπουν ταχύτερα αποτελέσματα εφαρμόζοντας άμεσα συμπεριφορικές (πρακτικές) αλλαγές.
Συχνές ερωτήσεις που μπορεί να προκύψουν για τη θεραπεία συμπεριφοράς στην κρίση πανικού:
-Πόσο διαρκεί η θεραπεία; Συνήθως 10-20 συνεδρίες είναι αρκετές για τη μείωση κρίσεων πανικού, ανάλογα με τη σοβαρότητα και τη συνεργασία του θεραπευόμενου.
– θα συνεχίσω να έχω κρίσεις; Η θεραπεία μειώνει τη συχνότητα και την ένταση, και οι υπολειμματικές κρίσεις συνήθως δεν είναι τόσο έντονες. με τακτική πρακτική, πολλές φορές εξαφανίζονται σχεδόν πλήρως.
– Τι γίνεται με το άγχος που νιώθω πριν ακόμα ξεκινήσει η κρίση; Η έκθεση στα σωματικά συμπτώματα και η σταδιακή εξοικείωση βοηθά στο να μειωθεί και το προ-κρίσης άγχος, γιατί το άτομο μαθαίνει ότι μπορεί να διαχειριστεί τα σήματα του σώματος.
-Μπορεί να συνδυαστεί με φάρμακα; Ναι, ειδικά σε σοβαρές περιπτώσεις ή όταν υπάρχουν συνοδές διαταραχές όπως κατάθλιψη ή γενικευμένο άγχος. ο συνδυασμός behavioral therapy και φαρμακευτικής αγωγής μπορεί να είναι ιδιαίτερα αποτελεσματικός.
Η εμπειρία των θεραπευτών δείχνει ότι η δέσμευση, η συνεχής άσκηση και η υποστήριξη από το περιβάλλον ενισχύουν σημαντικά την επιτυχία της θεραπείας. η εφαρμογή τεχνικών στο καθημερινό πλαίσιο είναι κρίσιμη, καθώς η αποφυγή επιτρέπει στις κρίσεις να συντηρούνται.
Ένα βασικό συμπέρασμα από την κλινική εμπειρία είναι ότι οι κρίσεις πανικού, αν και τρομακτικές, δεν είναι επικίνδυνες για τη ζωή. Η θεραπεία συμπεριφοράς προσφέρει εργαλεία για να επανακτήσει το άτομο τον έλεγχο και να ζήσει με μεγαλύτερη αυτοπεποίθηση και ελευθερία.
Συμπερασματικά:
Οι κρίσεις πανικού αποτελούν έντονα και συχνά τρομακτικά επεισόδια, που όμως μπορούν να αντιμετωπιστούν αποτελεσματικά με τη θεραπεία συμπεριφοράς. Η μέθοδος αυτή εστιάζει στην αλλαγή συμπεριφοράς και στην έκθεση σε φοβικά ερεθίσματα και σωματικά συμπτώματα, μειώνοντας σταδιακά την ένταση και τη συχνότητα των κρίσεων. Η παρέμβαση είναι πρακτική, δομημένη και μετρήσιμη, με έμφαση στην ενεργό συμμετοχή του θεραπευόμενου και στην εφαρμογή τεχνικών στην καθημερινότητα. Η εμπειρία δείχνει ότι οι αλλαγές είναι βιωματικές και διαρκείς, ενώ η κοινωνική υποστήριξη και η δέσμευση ενισχύουν σημαντικά την αποτελεσματικότητα.
Βιβλιογραφία:
· Barlow, D. H. (2002). Anxiety and its disorders: The nature and treatment of anxiety and panic (2nd ed.). New York: Guilford press.
· Craske, M. G., Kircanski, K., Zelikowsky, M., Mystkowski, J., Chowdhury, N., & Baker, A. (2008). Optimizing inhibitory learning during exposure therapy. Behaviour research and therapy, 46(1), 5–27.
· Clark, d. m., & wells, a. (1995). a cognitive model of social phobia. in r. g. heimberg, m. r. Lewis, & L. L. Beidel (eds.), Social phobia: diagnosis, assessment, and treatment (pp. 69–93). New York: Guilford press.
Εύη Γεωργακοπούλου Ψυχολόγος 
Σχολιάστε